لئون افريقى ، قدمت شهر بجايه را به دوران روميان مىرساند و در وصف آن مىنويسد : شهر بارويى استوار و بلند و خانه‌هايى زيبا دارد و هشت هزار خانه در آن است ولى گنجايش 24 هزار خانه را دارد . بجايه در دامنهء كوهپايهء وسيعى واقع است و مرز مشخصى ندارد . خانه‌هاى شهر بسيار زيباست و مساجد متعدد و مدارس فراوان دارد كه دانشجويان و اساتيد فقه و علوم مختلف در آن به تدريس مشغولند . در شهر زاويه‌هايى متعلق به صوفيان و نيز گرمابه‌ها و مهمانخانه‌ها و بيمارستانهايى با ساختمانهاى بلند و برافراشته وجود دارد . بازارهاى شهر آباد و زيباست . شهر بر روى پستى و بلنديهاى فراوان قرار دارد . نزديك كوه مشرف بر شهر ، قلعهء استوار و محكمى است كه ديوارهاى آن از سراميك است و گچبرى و چوبهاى منبّت‌كارى شده در آن به كار رفته است . مردم بجايه بسيار ثروتمندند و كشتيهاى جنگى متعددى دارند كه آنها را براى جنگ به سواحل اسپانيا مىفرستند . زمانى كه كنت بيرنافارو شهر بجايه را اشغال كرد ، مردمش به فقر و بيچارگى افتادند و زمينهايشان حاصلى نداد . آنها بناچار به باغهاى ميوه‌اى كه در اطراف شهر وجود داشت ، روى آوردند ، چون اطراف شهرشان باغهاى آباد بيشمارى وجود داشت بويژه در سمت دروازه‌اى كه به سوى مشرق بود ، و بلاد اطراف شهر سراسر خشك و بىآب و علف بود و بعضى قسمتها با جنگلها و بيشه‌هايى پوشيده شده بود كه ميمونها و پلنگها در آن زندگى مىكردند . بجايه‌ايها مردمى خوب و علاقه‌مند به موسيقى و آواز و رقصند . بعضى از بزرگان اين شهر تاكنون با هيچ كس علم جنگ برنداشته‌اند . هنگام حملهء كنت بيرنافارو نيز از ترس به كوهها فرار كردند ؛ حتى شاه در رأس آنها بود و مايملك او را با سختى زياد به كوهها بردند . كنت مزبور بسرعت قلعه‌اى نزديك دريا بنا كرد و قلعهء قديمى كنار دريا را نيز استوار كرد . شش سال بعد ، باربروساى ترك كوشيد تا شهر را از دشمنان مسيحى پس بگيرد ؛ لذا با سپاهى از اتراك به آنجا آمد و قلعهء قديمى را تصرف كرد . سپس ، همهء قبايل كوهستانى با او همداستان شدند و قلعهء جديد را كه مسيحيان در ساحل ساخته بودند ، تصرف كردند . در اين حمله حدود صد نفر از تركان كشته شدند كه از پهلوانان سپاه ( ترك ) بودند ، و صد نفر نيز از مردم كوهستان در حملهء اول كشته شدند ، و باعث شد كه تركان دوباره جنگ را از سر